Inleiding



Het mag gezegd worden dat ik AMD een warm hart toedraag. In het verleden heb ik naast AMD systemen ook een Intel Pentium IV op socket 478 en een Intel Core 2 Duo op socket 775 gehad. Mijn beste ervaringen zijn zonder twijfel met AMD, ik heb mijn keuze gemaakt. Sommigen zullen deze review daardoor misschien als gekleurd ervaren...



Phenom II



Begin januari 2009, AMD lanceert de 45nm Phenom II processor voor socket AM2+. Volgens sommigen te laat vanwege de voorsprong van de concurrentie, volgens anderen overbodig vanwege de introductie van socket AM3. De belangrijkste boodschap voor mij: AMD heeft weer een processor om trots op te zijn.



De 90 nm AMD K8 op socket 939 en socket AM2 was voor mij de benchmark. Velen van ons zullen met plezier terugdenken aan de tijd dat we een single core revisie E4San Diego processor in combinatie met snel DDR-geheugen hadden. Waarom? Het gevoel van snelheid, gerealiseerd door voldoende L2 cache voor die ene core en geheugen met een relatief lage geheugenvertraging. De dual core revisie F3 op socket AM2 wist deze eigenschappen voor een groot deel te behouden, ondanks de hogere geheugenvertraging van de DDR2-geheugencontroller.



De 65 nm AMD K8 heeft nooit hetzelfde gevoel van snelheid gegeven. De cache was te klein, de kloksnelheid was niet hoog genoeg. Leuke processor voor een zuinig systeem, maar geen waardig opvolger van de 90 nm AMD K8. De 65 nm AMD K10 (Phenom I) was dat evenmin. Clock-for-clock te weinig verschil, te lage kloksnelheid, te kleine L2 cache en L3 cache.



De 45 nm AMD K10.5 zou volgens de eerste berichten weer een waardig opvolger worden. De gok genomen, AMD Phenom II X4 940 Black Edition in pre-order gezet. De processor werd een paar dagen na de officiële introductie per koerier bezorgd...



Voorbereidingen



Ter voorbereiding op de Phenom II moest mijn MSI K9A2 Platinum van een nieuw BIOS worden voorzien. Vreemd genoeg had MSI nog geen officiële BIOS release die de Phenom II ondersteunt. Nog vreemder: op het moment van schrijven heeft MSI deze BIOS release nog steeds niet. BIOS 1.6 herkent de Phenom II niet, verder werkt de processor wel prima met deze BIOS release. Gelukkig heeft dit moederbord een zeer actieve en technisch begaafde groep gebruikers, die regelmatig nieuwe beta-BIOS releases uitbrengen. Op dit moment telt de verzameling voor dit moederbord maarliefst 31 verschillende beta-BIOS releases, voor elk probleem wordt een oplossing gevonden.



Voordat ik de Phenom II ging gebruiken, heb ik BIOS 1.7b3 gepakt. Ik raad mensen met de MSI K9A2 Platinum aan hetzelfde te doen, moederbord en processor werken als een zonnetje.



De eerste bevindingen



Moederbord klaar voor Phenom II, ik klaar voor Phenom II, het feest kon beginnen. Zoals verwacht sprong de PC gelijk aan, processor werd herkend, boot zonder problemen naar WinXP. Even laten uitrazen, keertje opnieuw opstarten, daarna maar eens wat rondklikken. Het voelde gelijk snel aan, sneller dan alle systemen die ik tot op dat moment in elkaar gezet had. Note to self: déja vu.



Een eerste testje draaien, Super Pi 1M. Alle BIOS settings nog op Auto, processor op 3.0 GHz, reference clock 200 en daarmee de NB en deL3 cache op de standaard 1800 MHz,Crucial Ballistix op DDR2-667 3-3-3-12. Super Pi 1M doet om en nabij 22.5 seconden...



Hier moest ik even over nadenken. Mijn Opteron 1220 (een 90 nm AMD K8) heb ik met de grootst mogelijke moeite op 3450 MHz, DDR2-1200 en 23.8 seconden gekregen. Mijn Core 2 Duo E6600 deed standaard pakweg 24.5 seconden. Ok, de Phenom II is standaard dus aardig snel...



Vernieuwend



Wat is er nieuw aan de Phenom II?



Verreweg het belangrijkst is de geheugencontroller. Voorheen werd bij AMD de geheugenfrequentie bepaald aan de hand van de CPU frequentie (CPU Multiplier x reference clock). Dat zorgt voor nogal veel onduidelijkheid, daarnaast waren niet alle JEDEC-geheugenspecificaties standaard haalbaar. Er bestonden namelijk wel halve CPU Multipliers, maar geen halve geheugendividers. DDR2-667 werd daardoor bij sommige processors DDR2-640, DDR2-800 werd soms DDR2-750. Je kunt de vele topics op het forum er op na zoeken, vragen als: waarom werkt mijn geheugen op lagere frequentie?



Bij de Phenom II is de geheugenfrequentie permanent gekoppeld aan de reference clock, analoog aan de manier waarop dat vroeger met een Front Side Bus werkte. Dit werkt voor veel mensen prettiger, what you see is what you get. Let wel op het volgende: een verhoging van de reference clock betekent dus ook een verhoging van de geheugenfrequentie.



Andere vernieuwing, Cool & Quiet 3.0. Niet heel spannend, maar de Phenom II wordt er wel verrekte zuinig door. De processor heeft nu vier P-states gekregen, vier stappen tussen minimale en maximale frequentie. In rust kan de Phenom II op 800 MHz en 0.875V werken. Ter indicatie: mijn gehele systeem in zijn huidige samenstelling verbruikt met Cool & Quiet 3.0 ingeschakeld slechts 115 Watt. Niet slecht voor een quad core, als je het mij vraagt.



Overklokbaarheid



Volgende stap, kijken hoe hoog we de vier cores krijgen met AMD OverDrive. Het is een Black Edition processor, dus de focus lag voornamelijk op de CPU Multiplier slider. Met alleen een voltageverhoging krijg je de Phenom II X4 940 Black Edition redelijk gemakkelijk tot nèt onder 4 GHz. Met AMD OverDrive kun je ook per core overklokken, daarmee lukt 4 GHz net.



Wellicht belangrijker, overklokken zonder voltageverhoging. Op standaard Vcore kom je zo rond 3.4 GHz uit, een prima niveau voor dagelijks gebruik. Met een kleine voltageverhoging breng je de processor naar 3.5-3.7 GHz, nog steeds goed te doen voor dagelijks gebruik. Om er meer uit te halen moet je de Vcore serieus verhogen, dat merk je direct in de warmteproductie en het stroomverbruik.



Tijd om een ander deel van de processor te belasten, de NB en de L3 cache. Beide zijn op de meeste moederborden permanent gelinkt aan de reference clock. Sommige moederborden hebben een NB Multiplier, die naar beneden bijgesteld kan worden. Dat moet je eigenlijk niet willen, de NB en de L3 cache zorgen vooreen belangrijk deel van de prestatie van de Phenom II. Op het standaard NB voltage gaat de Phenom II probleemloos naar reference clock 250. Dat brengt de NB en de L3 cache op 2250 MHz en geeft afhankelijk van de toepassing de nodige prestatiewinst.



Qua overklokbaarheid is de Phenom II een veelzijdige processor. We hebben allemaal de recordpogingen om en nabij 6 GHz kunnen zien. Met waterkoeling mag je verwachten rond 4 GHz uit te komen. Met een stevige luchtkoeler is 3.5-3.8 GHz voor dagelijks gebruik zeker haalbaar. Op die frequentie heb je een bijzonder snelle quad core in handen. Een Intel Core 2 Quad op die frequentie is ongetwijfeld nog iets sneller, maar de Core 2 Quad mist het gevoel van snelheid.



Prestaties



Om de prestaties goed te kunnen vergelijken in de user benchmarks kwam ik al snel bij Vista x64 uit. Nieuwe installatie, de Phenom II overklokt tot 3.5 GHz. Ik heb het hele zootje benchmarks afgewerkt, te vinden bij mijn user systeem. Met name de prestaties in alle 3DMarks en CineBench x64 zijn wat mij betreft gewoon erg goed. Super Pi blijft een zwak punt van AMD, tenminste vergeleken met Intel.



Voor dagelijks gebruik zit ik nu op reference clock 250, standaard Vcore, CPU frequentie 3250 MHz en geheugenfrequentie DDR2-1000. Waarom niet hoger? Op deze instellingen is mijn systeem ontzettend snel, tegelijkertijd nog steeds stil en redelijk zuinig. Elke willekeurige game werkt prima, ik hoor mijn PC niet of nauwelijks en idle zit het gehele systeem op 135 Watt stroomverbruik (Cool & Quiet uitgeschakeld). AMD heeft de prestaties van Phenom II naar een zeer goed niveau weten te tillen.



Warmteproductie



Op bovengenoemde instellingen is warmteproductie een non-issue. Idle werken de vier cores rond de 30 graden Celsius, onder volledige belasting met OCCT zal het een keer 48 graden zijn. Tijdens games wordt de processor zelden warmer dan 42 graden.



Anders wordt het wanneer je de Phenom II gaat overklokken boven 3.7-3.8 GHz. De Vcore moet omhoog en het stroomverbruik stijgt dramatisch. Om ver te overklokken moet je serieuze koeling aanschaffen.



Upgradepad



Een veel gestelde vraag de laatste tijd: is de Phenom II voor AM2+ niet overbodig met het oog op socket AM3?



Wat mij betreft niet. Voor mensen met een AM2+ systeem is deze Phenom II een uitstekende upgrade. De Phenom voor AM3 brengt niets extra, DDR3-geheugen voorlopig evenmin. Op moederborden voor socket AM3 worden dezelfde chipsets gebruikt als op moederborden voor socket AM2+. Los daarvan heeft de chipset bij AMD überhaupt weinig invloed op de prestaties van processor en geheugen.



De Phenom II voor socket AM2+ is een Black Edition processor en werkt op 3 GHz, naar mijn idee veel belangrijker dan de DDR3-ondersteuning van de huidige AM3 line-up. Op den duur zal er vast wel een snellere Phenom II voor socket AM3 uitkomen, maar voorlopig is de Phenom II X4 940 Black Edition een zeer goede keuze.



De concurrentie



AMD of Intel?



Intel Core i7 is zonder meer sneller en duurder dan Phenom II. Intel Core 2 Quad staat zowel qua prestatie als qua prijs momenteel op gelijk niveau met AMD Phenom II. Persoonlijk bevalt de tick-tock-strategie van Intel me niet, ik denk/hoop dat men zich daarin gaat verslikken. Het wordt gebracht als een voortdurende mogelijkheid tot upgraden, maar in de praktijk lijkt het meer op een voortdurende verplichting tot upgraden. Voor bijna elke nieuwe revisie, die-shrink en architectuur heb je een nieuwe chipset en/of socket nodig. Hoe duidelijk kun je uitmelkerij maken?



Bij AMD is dat gelukkig anders. Ik heb mijn huidige moederbord in 2007 gekocht, hoogstwaarschijnlijk kan ik met een gerust hart 2009 en mogelijk zelfs 2010 ermee doorkomen. Upgraden naar een AM3 processor? Vooralsnog geen enkel probleem. Downgraden naar een energiezuinige AM2 processor? Ook geen enkel probleem. Niks doen en verder blijven gaan met een snelle AM2+ processor? Wederom geen probleem. Zo willen we het graag zien, duidelijkheid en mogelijkheden.



Conclusie



De Phenom II X4 940 Black Edition is top, niks meer en niks minder. De processor voelt snel, presteert goed, is zuinig, produceert weinig warmte, is redelijk goed te overklokken, is betaalbaar en is te gebruiken op een betaalbaar platform.